Op 12 augustus schuift de maan voor de zon en is vanuit Nederland een indrukwekkende gedeeltelijke zonsverduistering te zien. Op het hoogtepunt wordt bijna 90 procent van de zon bedekt. Hoe laat moet je kijken, waar kun je het beste staan en hoe doe je dat veilig?
Wie woensdagavond 12 augustus naar buiten kijkt, kan een van de spectaculairste hemelverschijnselen van de afgelopen decennia meemaken. De maan schuift die avond voor de zon en bedekt vanuit Nederland op het hoogtepunt bijna 90 procent van de zonneschijf. Het wordt daarmee de grootste gedeeltelijke zonsverduistering die hier sinds 1999 te zien is.
Wie hem wil zien, moet zich wel een beetje voorbereiden. De zon staat tijdens de eclips laag aan de hemel, een gewone zonnebril is absoluut niet voldoende om veilig te kijken en een rij bomen aan de verkeerde kant van je tuin kan het hele schouwspel aan je voorbij laten gaan.
Zet 20.10 uur in je agenda
De eerste ‘hap’ uit de zon verschijnt op 12 augustus rond 19.15 uur. Daarna schuift de maan steeds verder voor de zon. Rond 20.10 uur wordt het maximum bereikt. Afhankelijk van waar je in Nederland staat, wordt dan ongeveer 88 tot 90 procent van de diameter van de zon bedekt.
Dat is behoorlijk veel. Toch wordt het in Nederland geen totale zonsverduistering. Daarvoor moet je naar de strook reizen waar de kernschaduw van de maan over de aarde trekt. Die loopt onder meer over IJsland en het noorden van Spanje. Daar verdwijnt de zon korte tijd volledig achter de maan en wordt ook de corona, de ijle buitenste atmosfeer van de zon, zichtbaar.
Nederland ligt buiten die zone. Dat betekent niet dat er hier weinig te beleven valt. Een zon die voor ongeveer 90 procent achter de maan verdwijnt, levert een smalle en bijzonder fotogenieke zonnesikkel op. Ook het omgevingslicht verandert. Verwacht alleen geen plotselinge nacht. Zelfs een klein onbedekt deel van de zon produceert nog verrassend veel licht. Rond 21.03 uur is het verschijnsel in Midden Nederland voorbij. De zon staat tegen die tijd vrijwel op de horizon.
Zoek vooraf een plek met vrij uitzicht
Juist die lage zonnestand maakt de locatie belangrijker dan je misschien denkt. Tijdens het maximum staat de zon slechts ongeveer 8 graden boven de horizon, in westelijke tot westnoordwestelijke richting.
Een tuin die wordt omringd door bomen of gebouwen is daardoor al snel ongeschikt. Zoek liever een open weiland, dijk, strand, hoog uitkijkpunt of een andere plek met onbelemmerd zicht richting het westen. Aan de kust heb je vanzelfsprekend vaak een uitstekende horizon.
Het is slim om je gekozen plek vooraf een keer te bezoeken, bij voorkeur rond hetzelfde tijdstip. Dan weet je meteen of een flatgebouw, bomenrij of kerktoren precies voor de zon komt te staan. Dat klinkt overdreven, totdat je op 12 augustus met je eclipsbril klaarstaat en ontdekt dat de zon vijf minuten voor het maximum achter een rij populieren verdwijnt.
Ook wolken aan de horizon verdienen aandacht. Omdat je door een veel dikkere laag van de atmosfeer kijkt wanneer de zon laag staat, kunnen wolken die op een gewone middag nauwelijks opvallen tijdens de eclips ineens het zicht blokkeren. Houd daarom op de dag zelf de actuele bewolking in de gaten.
Een zonnebril is niet genoeg
De belangrijkste voorbereiding past waarschijnlijk gewoon in je broekzak: een goede eclipsbril. Rechtstreeks naar de zon kijken kan het netvlies beschadigen. Dat geldt ook wanneer het grootste deel van de zon achter de maan zit. In Nederland wordt de verduistering nergens totaal en bestaat er dus ook geen moment waarop je veilig zonder bescherming rechtstreeks naar de zon kunt kijken.
Een normale zonnebril helpt niet, hoe donker de glazen ook zijn. Gebruik een eclipsbril of zonnekijker die geschikt is voor directe waarneming van de zon en voldoet aan de internationale norm ISO 12312-2. Controleer de bril voor gebruik. Zitten er krassen, scheuren of andere beschadigingen in het filter, gebruik hem dan niet. En laat de huisvlijt uit 1999 vooral achterwege. Een cd of dvd, beroet glas, een stukje folie of meerdere zonnebrillen over elkaar zijn geen veilige vervangers voor een eclipsbril.
Pas extra op met camera’s en verrekijkers
Wie de eclips wil fotograferen, moet nog voorzichtiger zijn. Zet niet zomaar een telelens op de zon en kijk ook niet met een gewone verrekijker of telescoop naar het verschijnsel.
Lenzen bundelen zonlicht. Een eclipsbril voor je ogen maakt het gebruik van een onbeschermde verrekijker of telescoop daarom niet veilig. Voor camera’s, telescopen en verrekijkers zijn speciale zonnefilters nodig die vóór de optiek worden geplaatst.
Een smartphone is gemakkelijker te gebruiken voor een snelle sfeerfoto, maar voor een duidelijke opname van de zonnesikkel is gespecialiseerde apparatuur of een geschikt zonnefilter aan te raden.
Waarom staat de maan eigenlijk precies voor de zon?
Een zonsverduistering ontstaat wanneer zon, maan en aarde vrijwel precies op één lijn staan en de maan tussen de aarde en de zon terechtkomt. Dat gebeurt niet iedere maand, omdat de baan van de maan ongeveer vijf graden gekanteld staat ten opzichte van de baan van de aarde rond de zon. Meestal trekt de maanschaduw daardoor boven of onder de aarde langs. Op 12 augustus klopt de geometrie wel.
Dat we totale zonsverduisteringen kunnen meemaken, is bovendien een bijzonder astronomisch toeval. De zon is ongeveer vierhonderd keer groter dan de maan, maar staat ook ongeveer vierhonderd keer verder van ons vandaan. Aan de hemel lijken beide hemellichamen daardoor ongeveer even groot.
De eclips van 12 augustus wordt de indrukwekkendste gedeeltelijke zonsverduistering in Nederland sinds 1999. Voor een vergelijkbaar grote gedeeltelijke eclips moeten we hier wachten tot 3 september 2081. Alle reden dus om woensdagavond op tijd naar buiten te gaan. Regel vooraf een goede eclipsbril, zoek een plek met vrij zicht richting het westen en controleer vlak voor vertrek nog even de bewolking.
