Europa zet meer vaart achter zijn eigen satellietnetwerk IRIS². De geplande constellatie wordt uitgebreid van 282 naar 348 satellieten en de eerste exemplaren moeten al in 2029 worden gelanceerd. Dat is een jaar eerder dan oorspronkelijk gepland. Aan de versnelling hangt wel een stevig prijskaartje: volgens Bloomberg zijn de geraamde kosten inmiddels opgelopen tot 15,6 miljard euro.
De Europese Commissie en het SpaceRISE-consortium hebben op 7 augustus een implementatieovereenkomst voor IRIS² ondertekend. Daarmee zijn onderhandelingen afgerond over onder meer het ontwerp, de capaciteit, planning, kosten en investeringen van private partijen.
Het project gaat daarmee een nieuwe fase in. De komende jaren moeten het definitieve ontwerp worden afgerond, satellieten worden gebouwd, lanceerdiensten worden ingekocht en beveiligde grondstations worden aangelegd.
66 extra satellieten
Een van de belangrijkste wijzigingen is de uitbreiding van de constellatie. In het oorspronkelijke plan bestond IRIS² uit 282 satellieten. Daar komen 66 exemplaren bij, waarmee het totaal op 348 komt. Daarvan worden 330 satellieten in een lage baan om de aarde geplaatst, oftewel Low Earth Orbit (LEO). De overige 18 komen in Medium Earth Orbit (MEO), op grotere afstand van het aardoppervlak.
De extra satellieten zijn vooral bedoeld om de capaciteit voor defensie, veiligheid en hulpdiensten te vergroten. Volgens de Europese Commissie stijgt de beschikbare beveiligde capaciteit voor overheidsgebruik hierdoor binnen de EU met 60 procent. Wereldwijd gaat het om een toename van 54 procent. De uitbreiding moet IRIS² bovendien beter bestand maken tegen storingen en andere verstoringen. Bij een netwerk met honderden satellieten kan communicatie via andere delen van de constellatie worden geleid wanneer ergens capaciteit wegvalt.
Minder afhankelijk van Starlink
IRIS² staat voor Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and Security by Satellite. Het programma moet Europa een eigen satellietnetwerk geven en de afhankelijkheid van buitenlandse aanbieders verkleinen. De vergelijking met Starlink ligt daarbij voor de hand. Het netwerk van SpaceX heeft laten zien dat grote aantallen satellieten in een lage baan snel internet kunnen leveren op plekken waar vaste en mobiele netwerken tekortschieten. De oorlog in Oekraïne heeft daarnaast duidelijk gemaakt hoe belangrijk satellietcommunicatie kan zijn tijdens militaire conflicten.
Voor Europa draait IRIS² daarom niet alleen om snel internet. Het netwerk wordt nadrukkelijk ontworpen voor beveiligde verbindingen voor overheden, defensie, veiligheidsdiensten en hulpdiensten. Het moet bijvoorbeeld beschikbaar blijven tijdens noodsituaties en kan worden ingezet voor communicatie rond kritieke infrastructuur. Ook bedrijven en burgers moeten uiteindelijk gebruik kunnen maken van diensten via IRIS². Het netwerk kan bijvoorbeeld verbindingen leveren in afgelegen gebieden waar snelle vaste of mobiele infrastructuur ontbreekt.
Verschillende banen rond de aarde
Technisch kiest Europa voor een combinatie van satellieten op verschillende hoogtes. De 330 LEO-satellieten draaien relatief dicht om de aarde. Signalen hoeven daardoor minder afstand af te leggen, waardoor de vertraging laag kan blijven. Omdat iedere satelliet maar een beperkt gebied bestrijkt, zijn er wel veel exemplaren nodig om continue dekking te bieden.
De 18 MEO-satellieten draaien op grotere hoogte en kunnen daardoor een groter gebied bestrijken. De combinatie moet zorgen voor voldoende capaciteit, dekking en betrouwbaarheid. IRIS² wordt daarmee overigens geen Europese kopie van Starlink. SpaceX beschikt inmiddels over duizenden Starlink-satellieten en richt zich sterk op internettoegang voor consumenten en bedrijven. Bij IRIS² ligt een veel grotere nadruk op beveiligde en gegarandeerde communicatie voor Europese overheden.
Kosten lopen flink op
De uitbreiding en versnelde planning maken het project aanzienlijk duurder. Toen de Europese Commissie eind 2024 het concessiecontract voor IRIS² tekende, werd nog gesproken over een bedrag van ongeveer 10,5 miljard euro. Volgens Bloomberg is dat inmiddels gestegen naar 15,6 miljard euro. De Europese Commissie bevestigt dat aanvullende investeringen nodig zijn, maar noemt zelf geen nieuw totaalbedrag.
Het extra geld moet onder meer komen uit het EU-budget voor de periode 2028 tot en met 2034 en uit aanvullende bijdragen van lidstaten en andere deelnemende landen. Polen heeft inmiddels 656 miljoen euro toegezegd en Hongarije 500 miljoen euro. Spanje heeft investeringen van tussen de 1,6 en 2 miljard euro aangekondigd.
Eerste satellieten in 2029
IRIS² wordt gebouwd via een publiek private samenwerking. Het SpaceRISE-consortium bestaat uit SES, Eutelsat en Hispasat. Ook bedrijven als Airbus Defence and Space, Thales Alenia Space, OHB en Aerospacelab zijn bij het programma betrokken.
De oorspronkelijke planning voorzag in de eerste lanceringen vanaf 2030. Dat wordt nu 2029. De volledige constellatie zal dan nog niet direct beschikbaar zijn. De satellieten worden gefaseerd gelanceerd en ook de dienstverlening wordt geleidelijk opgebouwd.
Voor het zover is, moet Europa niet alleen honderden satellieten produceren. Er moeten ook lanceercontracten worden afgesloten en beveiligde grondstations worden gebouwd. De Europese Commissie, ruimtevaartorganisatie ESA en het EU Agency for the Space Programme begeleiden die werkzaamheden samen met SpaceRISE. De eerste echte test van de versnelde planning volgt over drie jaar, wanneer de eerste IRIS²-satellieten daadwerkelijk richting hun baan om de aarde moeten vertrekken.
