Een nieuwe wetenschappelijke studie zet vraagtekens bij de manier waarop de wereld toezicht houdt op strategische grondstoffen. Onderzoekers schatten dat tussen 2000 en 2024 mogelijk 2.000 tot 5.000 ton natuurlijk uranium ongemerkt de Democratische Republiek Congo heeft verlaten, verborgen in de enorme stroom kobalt die vooral naar China werd geëxporteerd. De bevindingen betekenen niet dat er sprake is van illegale handel in kernmateriaal, maar laten wel zien dat het huidige controlesysteem belangrijke hiaten kent.
De Democratische Republiek Congo is veruit de grootste producent van kobalt ter wereld. Dat metaal is onmisbaar voor veel lithium ion batterijen, al neemt het gebruik ervan in sommige accutechnologieën langzaam af. Minder bekend is dat kobalt en uranium in de Congolese kopergordel vaak samen in dezelfde gesteentelagen voorkomen. Bij de winning van kobalt komt daardoor ook van nature uranium vrij.
Volgens onderzoekers van de University of Wisconsin Madison en Princeton University is dat uranium jarenlang meegelift in kobaltconcentraten die voor verwerking naar het buitenland werden verscheept. Omdat de lading officieel geen uraniumexport betrof, viel deze stroom grotendeels buiten de internationale registratie voor nucleair materiaal.
De onderzoekers baseren hun schatting op geologische gegevens, mijnbouwrapporten en exportcijfers. Op basis daarvan komen zij uit op een hoeveelheid van 2.000 tot 5.000 ton uranium over een periode van bijna 25 jaar.
Geen bewijs van illegale nucleaire handel
De studie leidde tot opvallende krantenkoppen over de mogelijke militaire betekenis van deze hoeveelheid uranium. Sommige media berekenden dat de grondstof, na uitgebreide verwerking en verrijking, theoretisch voldoende zou kunnen zijn voor honderden tot zelfs meer dan duizend kernwapens.
De onderzoekers plaatsen daar zelf direct een belangrijke kanttekening bij. Natuurlijk uranium is niet geschikt voor kernwapens en moet daarvoor eerst worden teruggewonnen uit het erts, gezuiverd en vervolgens sterk worden verrijkt. Dat is een complex industrieel proces waar slechts een beperkt aantal landen over beschikt.
Ook benadrukken de onderzoekers dat er geen bewijs is dat China bewust uranium heeft geïmporteerd of uit deze kobaltstromen heeft teruggewonnen. De studie richt zich vooral op het ontbreken van inzicht in de hoeveelheid uranium die ongemerkt met de kobaltexport is meegegaan en op de beperkte internationale controle op dergelijke bijproducten.
Veiligheid voor mijnwerkers
Naast geopolitieke vragen speelt ook de veiligheid van werknemers een belangrijke rol. Hoge concentraties uranium kunnen leiden tot verhoogde blootstelling aan radioactieve stoffen voor mijnwerkers en mensen die in de omgeving van mijnen wonen. Uit bedrijfsdocumenten blijkt bovendien dat bij sommige Congolese mijnen uraniumgehaltes boven de wettelijke grenswaarden zijn gemeten. Sommige mijnbouwbedrijven verwijderen het uranium voorafgaand aan export, maar dat gebeurt niet overal even consequent.
Volgens de onderzoekers verdient juist dat aspect meer aandacht. Het gaat niet alleen om internationale veiligheid, maar ook om de bescherming van werknemers en omwonenden die dagelijks met deze grondstoffen in aanraking komen.
Energietransitie legt blinde vlek bloot
De studie laat volgens de onderzoekers zien dat de wereldwijde energietransitie ook onverwachte uitdagingen met zich meebrengt. De vraag naar kobalt groeide de afgelopen decennia explosief door de opkomst van elektrische auto’s, batterijsystemen en andere vormen van energieopslag. Daardoor kwam ook veel meer natuurlijk uranium in de internationale grondstoffenketen terecht, zonder dat daar specifiek toezicht op werd gehouden.
De wetenschappers pleiten daarom voor strengere controles op radioactieve bijproducten in de mijnbouw. Zij adviseren onder meer verplichte stralingsmetingen bij kobaltexport, betere monitoring van mijnlocaties en meer lokale verwerking van grondstoffen in Congo. Volgens hen kunnen dergelijke maatregelen zowel de veiligheid van werknemers als de transparantie van de wereldwijde grondstoffenketen verbeteren.
