Om Nederland in de toekomst niet overspoeld te laten worden, is het nodig om de komende 30 jaar 1300 kilometer aan dijken te versterken. Op de Radboud Universiteit in Nijmegen is het innovatieproject Future Dikes gaande om zaadmengsels te ontwerpen die de ontwikkeling naar soortenrijke vegetatie bevordert. ‘Als de dijkbekleding meer soortenrijk is, wordt de dijk steviger’, legt onderzoeker Steven Huls uit, die promoveert op dit onderzoek.
Achter het kassencomplex van de Radboud Universiteit zijn vier schaalmodellen van rivierdijken gemaakt als proefopstelling. Deze dijkjes zijn onderverdeeld in proefvlakken, waarbij tien nieuwe, soortenrijke zaadmengsels worden getest. ‘Op die manier kunnen we na vier jaar kijken welke combinatie van grassen en kruiden voor de meeste wortels zorgt’, legt Huls uit. ‘Dit project gaat niet over zeedijken, dat is echt wat anders.’ Bij Future Dikes zijn ook adviesbureaus betrokken, net als de universiteit van Wageningen. De financiering komt van Waterschap Rivierenland en het Hoogwater Beschermingsprogramma.
Kilometers aan dijken
Nederland heeft 3.500 kilometer aan dijken met een primaire waterkerende functie en met de secundaire dijken erbij is dat 17.000 kilometer. Daar kun je ook de slootwaterkant bij optellen, wat het totaal op 40.000 kilometer brengt. Een groot deel van Nederland ligt onder zeeniveau en daarbij zijn de grote rivieren gevoelig voor overstromingen. Dat betekent dat tweederde van het land potentieel kan onderlopen. In de komende dertig jaar moet 1.300 kilometer dijk worden versterkt, omdat die niet meer voldoen aan de normering. Dat kan komen door veroudering, onvoldoende breedte, de vegetatie is niet op orde, er zijn graverijen in gedaan en andere oorzaken wat de dijk onveilig maakt. Een meer soortenrijke vegetatie kan iets meer open zijn zonder dat dat direct gevolgen heeft voor de stevigheid, omdat er ondergronds nog wel wortels aanwezig zijn. Daarom wordt de classificering van hoe open de vegetatie is en hoe schadelijk dat is voor de dijk, opnieuw beoordeeld.
Grassen en kruiden
Een dijk is een berg zand met een pakket klei voor de waterkerende werking. Daarbovenop zit een toplaag met minder zware klei. Voor veel planten is het moeilijker om te wortelen in echte zware klei, terwijl die klei wel uitstekend werkt voor waterkering. Het grootste risico voor rivierdijken zit hem aan de binnendijkse kant, de gronden die beschermd worden tegen hoog buitenwater. In de winter kan het water stijgen tot aan de kruin en slaat het soms over de dijk heen waardoor het binnendijkse talud beschadigd kan raken. ‘Het uitgangspunt van Future Dikes is dat een soortenrijkere dijkbekleding steviger is en daardoor minder gevoelig voor erosie. Vanuit eerder onderzoek is bekend dat een soortenrijke grasmat sterke wortelmatten genereert die goed bestand zijn tegen de erosieve werking van overstromend water en daarmee een uitstekende eerste beschermingslaag biedt. Hoe meer variatie in gras- en kruidensoorten, des te meer wortels op diverse dieptes in de dijk. Door de hogere soortenrijkdom krijg je ook een overproductie van biomassa in de bodem. Dat kan komen doordat de wortels concurrenten van elkaar zijn. Maar ook de meer diverse uitscheiding van zogenaamde exsudaten, vloeistof met daarin opgeloste suikers of eiwitten, uit de plantenwortels kan een rol spelen, net als de interactie met bacteriën en schimmels. De overproductie van biomassa bij een toenemende soortenrijkdom is duidelijk bewezen, en dat is de wetenschappelijke basis van Future Dikes.’
Experimenten
Dit soort biodiversiteitsonderzoeken vindt niet alleen in Nederland plaats, ook in Duitsland is een vergelijkbaar experiment gaande op grotere schaal. Daarin is gekeken naar biomassa, zowel boven- als ondergronds. ‘Dat was voor ons een bevestiging om door te gaan met dit project en te kijken of we dijken zo steviger kunnen maken. Het grappige is dat de dijken in de omgeving van Nijmegen al veel bloemrijker zijn, dat is vanuit de historie ontstaan. Dat is wel grappig. Een groot deel van onze projecten gaan over droogte. De zomer van 2018 en 2019 waren kurkdroog, toen viel het ons op dat een aantal diepgewortelde grassen en kruiden het beter deden. Een paar jaar later hadden we een hele natte zomer. Ook dat heeft invloed. De helft van de dijkjes buiten de universiteit staat nu voor een droogteproef onder een afdak, zodat we het effect van langdurige droogte op de vegetatie kunnen bekijken.’
