De Europese Unie heeft de laatste jaren een grote hoeveelheid nieuwe regels geïntroduceerd, onder meer gericht op technologie en de ontwikkeling daarvan. Belangrijke vangrails, maar er klinkt ook kritiek. Voor startups kunnen de regels een blokkade zijn voor verdere groei. Gelukkig wordt er al aan een oplossing gewerkt.
Startups zijn om diverse redenen belangrijk voor de Europese Unie. Deze jonge bedrijven van vaak ambitieuze ondernemers willen snel groeien en zijn goed voor de economie. Daarnaast zijn dit vaak innovatieve bedrijven die met hun product of dienst bijdragen aan het oplossen van diverse problemen – bijvoorbeeld op het gebied van klimaat, zorg of digitale soevereiniteit.
Maar voor juist dit soort bedrijven kan het lastig zijn om in de Europese Unie te opereren en te groeien. Een grote boosdoener is de vele wet- en regelgeving die de Europese Unie de laatste jaren heeft geïntroduceerd, zoals de AI Act, de GDPR en de Cyber Resilience Act. Hoewel deze regelgeving veel belangrijke doelen dient – denk aan het inperken van privacyrisico’s en het gelijk houden van het speelveld – kleven er ook nadelen aan. “Overmatige regelgevende en administratieve lasten kunnen het concurrentievermogen van EU-bedrijven belemmeren ten opzichte van andere blokken”, concludeerde Mario Draghi, oud-president van de ECB, afgelopen september in zijn rapport over het Europese concurrentievermogen.
Fragmentatie en complexiteit
Vanuit de markt klinkt dan ook onvrede. “Veel van de wetgeving lijkt te worden gemaakt met in het achterhoofd grote internationale bedrijven, om hun marktdominantie in te perken”, zei René Corbijn, adjunct-directeur bij NLdigital, in juni vorig jaar tegenover Business Insider. “Echter, vergeten wordt dat deze regelgeving direct dan wel indirect neerslaat op Europese MKB-bedrijven. Voor deze groep is het niet makkelijk om te voldoen aan alle gevraagde rompslomp.”
Techleap onderschrijft dit. Deze organisatie ondersteunt startups bij hun groei, bijvoorbeeld door te helpen in de zoektocht naar geld, kennis en (internationale) contacten. “Een probleem is de hoeveelheid, maar de regeldruk wordt ook ervaren in de vorm van administratieve lasten”, zegt Marije Dijksma, government & public affairs advisor bij Techleap, tegenover TW. “Kijk bijvoorbeeld naar de complexiteit bij het aanvragen van subsidies. Dat is voor een startup die nog weinig personeel heeft erg lastig. Die hebben nog geen expert op dit gebied of een team aan juristen, zoals grotere bedrijven wel hebben. Het vereenvoudigen van het proces helpt deze bedrijven dus om zichzelf sneller te ontwikkelen.”
Daarnaast vormt de fragmentatie van wet- en regelgeving in Europa een blokkade. De Europese Unie stelt vele richtlijnen op, die vervolgens alle 27 lidstaten moeten omzetten in hun eigen implementatie. Daardoor kan de uitwerking van een wet verschillen per land. De privacyregels in Nederland zijn bijvoorbeeld anders dan die in Duitsland of Frankrijk. “Maar startups en scaleups werken niet met landsgrenzen. Die opereren op internationaal niveau en hebben dus te maken met al die verschillende wetgeving in verschillende staten”, zegt Dijksma. “In die zin zou harmonisatie heel erg kunnen helpen om te zorgen dat startups met vergelijkbare wetgeving te maken hebben, of – nog beter – met alleen Europese wetgeving.”
Vertrouwen en innovatie
Ook vanuit de academische wereld wordt naar dit probleem gekeken. “Daar zijn twee kampen”, vertelt professor Henk Volberda van de Universiteit van Amsterdam. Hij focust zich al jaren op strategie en innovatie in de zakelijke wereld en is lid van het World Economic Forum. “Het ene kamp vindt die regelgeving alleen maar goed. Duidelijke regels vergroten het vertrouwen van gebruikers en investeerders. In sommige sectoren is dat heel belangrijk, zoals in health tech en fintech.”
Daarnaast kan de vele wet- en regelgeving innovatie juist stimuleren. “Kijk naar startups in clean tech. Die bestaan alleen maar omdat die strengere emissierichtlijnen bestaan. Daar ontstaat een zakelijke kans en dus zie je daar meer startups in.”
Bovendien zorgen de regels voor een gelijk speelveld. “Je voorkomt machtsmisbruik. Zo’n startup zit in een ratrace. Vaak blijven er uiteindelijk maar een paar grote spelers over. Dat kan leiden tot machtsblokken, zoals we in de VS hebben gezien.” Door strenge regulatie wordt voorkomen dat de marktmacht wordt geconcentreerd bij slechts een paar bedrijven en hebben ook nieuwe, kleinere bedrijven de kans om mee te concurreren, zo is de gedachte.
Maar ook in de academische wereld worden de nadelen gezien, zoals hoge nalevingskosten en het feit dat startups geen grote juridische afdelingen hebben. “Dat belemmert de groei en vertraagt de time-to-market“, beaamt Volberda. Ook noemt hij, net als Techleap, de fragmentatie van regels die voor uitdagingen zorgt. Niet alleen wat betreft administratieve lasten, maar bijvoorbeeld ook voor het aantrekken van talent. “In Nederland mag je medewerkers van startups niet belonen via opties in het bedrijf, maar in andere Europese landen mag dat wel.”
Volberda zelf staat ergens in het midden. “Mijn diagnose is dat we regelgeving wel echt nodig hebben, maar Europa zou meer sandboxing moeten faciliteren”, stelt hij. “Ik denk dat we in Europa een beetje een one size fits all-regelgeving hebben voor alles, maar dat beperkt heel veel innovatie, omdat startups minder ruimte hebben om te experimenteren. Dat zie je ook op het gebied van AI, waar we de boot hebben gemist. Je ziet nu machtsblokken in de VS ontstaan, die bestaan uit snel opschalende AI-bedrijven. De vraag is of wij die ooit nog kunnen inhalen. Voor disruptieve technologieën die nog in het beginstadium zitten, heb je niet heel veel regelgeving nodig. Dan moet je startups de ruimte geven om te experimenteren.”
28e stelsel
De vele jaren aan kritiek, de diverse rapporten die de problemen noemen en nu het Draghi-rapport zijn niet op dove oren gevallen. De Europese Commissie presenteerde in mei dit jaar een EU-strategie voor startups en scaleups, met daarin plannen om het concurrentievermogen te vergroten. Daarin wordt een reeks maatregelen voorgesteld in vijf kerngebieden. Een daarvan is ‘de bevordering van een innovatievriendelijk klimaat’, waarmee de gefragmenteerde wet- en regelgeving, de complexe regels en de administratieve lasten worden aangepakt.
Concreet wil de Europese Commissie in het eerste kwartaal van 2026 een ’28e stelsel’ voorstellen. Dit stelsel gaat een enkele set regels voor bedrijven bieden, zodat zij niet per land weer aan andere regels hoeven te voldoen. Internationaal opschalen moet daardoor veel eenvoudiger worden. Ook wordt begin volgend jaar de European Innovation Act voorgesteld, die sandboxes moet introduceren. Op die manier krijgen startups meer ruimte om nieuwe ideeën te ontwikkelen en te testen.
Dit plan wordt door zowel Techleap als door Volberda goed onthaald. “Dit gaat hand in hand met de digitale autonomie van Europa”, zegt Dijksma. “Heel veel tech wordt in de VS en China ontwikkeld. Terwijl er heel veel kennis in Europa aanwezig is en we ontzettend veel goede bedrijven hebben. Maar we moeten het ook faciliteren dat die bedrijven hier groot worden, waardoor je als Europa competitief wordt op het gebied van tech. Daar is Europa nu mee bezig, zodat het gemakkelijker en relevanter wordt voor techbedrijven om hier op te schalen.”
Volberda vult aan: “Als je echt snel wilt opschalen en tegenwicht wilt bieden tegen onder meer Silicon Valley en China, dan moet je van al die gefragmenteerde startups en nationale silo’s af. We hebben meer samenwerking tussen landen nodig. Een startup moet niet alleen Nederlands zijn, maar ook financiering krijgen uit Frankrijk en Duitsland. Met zo’n EU-inc-achtige infrastructuur kun je veel grootschaliger investeren in Europa en krijg je een level playing field. Dan kun je medewerkers opties geven, je kunt gemakkelijker personeel en kapitaal uitwisselen tussen landen, je krijgt gemakkelijker venture capital. Die venture capitalists moeten nu nog in al die Europese landen gaan grasduinen om te zien wat er aan startups is. Het zou veel beter zijn als we een soort European League voor startups krijgen, waarbij ze grootschaliger kunnen investeren. In Amerika heb je dat al. Met deze nieuwe plannen van de EU krijg je dus snellere opschaling en een beter Europees ecosysteem voor startups.”
Haalbaarheid
Het probleem blijft echter dat de Europese Unie gefragmenteerd is. Het blok bestaat uit 27 individuele landen met een eigen cultuur, eigen normen en waarden, en een eigen manier van zaken doen. De landen verschillen daardoor nogal eens van mening. De vraag is dus: hoe haalbaar is dit allemaal?
Vooralsnog spreekt de Europese Commissie dan ook concreet over ‘voorstellen’. Er zijn dus nog geen nieuwe wetten of stelsels geïmplementeerd. “Er moet nog heel wat water door de rivier stromen voordat dit er doorheen is”, benadrukt Volberda.
Startups en scaleups werken niet met landsgrenzen.”
Met andere woorden: dit gaat tijd kosten. Tijd die de EU misschien niet heeft als het nog kans wil maken om écht te concurreren met de VS en Azië, waar het innovatie- en startupecosysteem een stuk gunstiger is. Toch blijft Dijksma positief. “Ik denk dat het heel goed is dat dit nu zo specifiek wordt opgepakt door de EU. Natuurlijk kan het altijd sneller, maar dit moet ook zorgvuldig worden gedaan.”
