In Parijs wordt de laatste hand gelegd aan een van de hoogste én meest opvallende gebouwen van de stad, de Tour Triangle. Niet één verdieping is hetzelfde. Asymmetrie is het toverwoord.
In één oogopslag is absoluut niet te zien welke vorm de Tour Triangle in Parijs heeft. De ene keer lijkt hij plat, verfijnd en hoog. Maar als je een straat verder loopt, lijkt hij ineens breed, stomp en massief. De toren is driehoekig. De toren lijkt ook op een glazen piramide. Én de toren heeft tegelijkertijd een trapezevorm.
“Niet één verdieping van de Tour Triangle is hetzelfde. Niets is symmetrisch. De achtergevel staat recht, de voorgevel heeft een hoek van 5 graden. De twee zijgevels staan niet haaks op de voor- en achterkant maar schuin, en ze hellen allebei naar binnen onder een hoek van 19 graden”, vertelt Koen de Rooy van bouwbedrijf BESIX.
De Rooy is de projectdirecteur van BESIX op de bouwplaats aan de zuidrand van Parijs. Sinds 2021 is de Belgische multinational, bekend van de Burj Khalifa in Dubai, hier de Tour Triangle aan het bouwen in opdracht van vastgoedontwikkelaar Unibail-Rodamco-Westfield (URW) en AXA. Het ontwerp is van architectenbureau Herzog & de Meuron, dat eerder het Nationaal Stadion in Peking en de ‘Jenga Tower’ in New York ontwierp.
De asymmetrie en de hellende wanden: De Rooy smult ervan. “Op elke verdieping veranderen de vormen. Elke vloer is anders dan de andere. Het bouwen van de Tour Triangle is als het leggen van een heel ingewikkelde puzzel.”
Het bouwen van deze toren is als het leggen van een heel ingewikkelde puzzel.”
Het einde is nu in zicht. De top is bereikt. De Tour Triangle wordt nu afgewerkt en ingericht. Dagelijks lopen nog zo’n 700 mensen op de bouwplaats rond. De oplevering is voorzien voor begin 2027.
Een multifunctioneel gebouw met publieksruimte aan de top
Het is na de Eiffeltoren (330 meter) en de Tour Montparnasse (210 meter) het hoogste gebouw van Parijs. Daarmee bepaalt het de skyline van de Franse hoofdstad, die verder vooral laagbouw heeft. De glazen driehoek is vanaf veel plaatsen in en buiten Parijs overduidelijk te zien. Auto’s op de périphérique, de ringweg, rijden er rakelings langs.
“De toren is 180 meter hoog en heeft 44 verdiepingen. Maar omdat hij ook 150 meter lang is en 35 meter breed, zie ik het zelf niet als een wolkenkrabber. Als bouwers hebben we dit horizontaal benaderd. Simpel gezegd: we plaatsen elke vloer, elke verdieping, boven op de ander. Tot aan 180 meter.”
De Tour Triangle wordt een multifunctioneel gebouw met een totale oppervlakte van 91.000 m2. Binnen komen er vooral kantoren. Op zes etages wordt een hotel gebouwd met sky-bar op de 13e en 14e verdieping. Op en rond de begane grond komen een cultureel centrum en een gezondheidscentrum, winkels, fitness- en coworkingruimtes en een crèche.
De vier bovenste verdiepingen zijn straks voor iedereen toegankelijk en worden één grote ruimte met 360 graden uitzicht over heel Parijs. Dat wordt ingericht door Summit Entertainment Ventures, het bedrijf dat ook de topverdiepingen van de Vanderbilt-wolkenkrabber in New York maakte. “Onze hoogste verdiepingen gaan er net zo uit zien als die in het Vanderbilt: met spiegels op vloeren, plafonds en muren, om zo een speciaal effect te geven als je over Parijs uitkijkt”, vertelt De Rooy.
Hij loopt rond in het toekomstige spiegelpaleis in de top van de Tour Triangle en wijst naar buiten. “Je ziet van hieruit alles: de Eiffeltoren, de Sacré-Cœur, zakenwijk La Défense, en daarachter bij die brug: dat is de Seine. Die gebruikten we voor het afvoeren van de grond die we hebben uitgegraven. Met binnenvaartschepen. Dat was duurder dan met vrachtwagens, maar het was sneller en milieuvriendelijker.”
Gebouw staat onder permanente druk van hellende wanden
Het was sowieso woekeren met de ruimte. De Tour Triangle ligt ín de stad, op het terrein van één van de grootste congrescentra van Parijs en dicht bij ondergrondse metrobuizen. Het ligt ingeklemd tussen een woonwijk aan de ene kant en de altijd drukke ringweg aan de andere kant. “Dat stelde logistiek gezien nogal wat eisen, zowel voor de aan- en afvoer van materialen als voor de installatie van torenkranen en werkplatforms.”
Bouwtechnisch ging er vooral veel rekenwerk zitten in de betonnen kolommen langs de gevels die, net als de gevels, schuin staan. “Door de hellende en schuine vormen van de Tour Triangle is sprake van permanente torsie, van roterende krachten. De schuine betonnen kolommen staan onder een permanente trekkracht door het eigen gewicht van het gebouw. Maar beton en trekkracht: dat gaat niet goed samen. Daarom hebben we extra bewapening in het beton geïnstalleerd. En daar gingen heel wat berekeningen aan vooraf, om precies te weten wat nodig was op welke plek. We konden niets prefabriceren. We werkten met op maat gemaakte stalen bekisting, zowel voor de buitenkolommen als voor de betonnen kernen in het centrum van het gebouw. En ook de vloerplaten zijn om die reden extra bewapend: om de krachten van de buitenkolommen over te brengen naar de centrale betonnen kernen.”
Met 3D-camera’s wordt de voortgang van de bouw gefilmd en gevolgd.”
De bouw begon achter een computer. “De Tour Triangle is eerst artificieel gebouwd”, zegt Martin Colot van BESIX. “Het hele project is in een 3D-BIM-model gezet. Daaruit zijn alle uitvoeringstekeningen voortgevloeid. Zo kan je veel beter anticiperen op problemen. En we hebben een systeem op de bouwplaats waarbij mensen met 3D-camera’s op hun helm naar binnen gaan en die beelden van de camera’s worden dan in ons systeem ingevoerd. Je filmt dus de voortgang van de bouw en linkt dat aan het 3D-model. Zoiets hebben we nog nooit eerder gedaan. Het systeem is ontwikkeld met het Nederlandse bedrijf Dalux. Samen zijn we een pilotproject gestart om het model verder uit te bouwen.”
BESIX kreeg een serie strenge klimaateisen mee voor de Tour Triangle. URW belooft dat de toren en de gebruikers 3,3 keer minder energie zullen verbruiken dan vergelijkbare gebouwen. Het ligt naast metro- en tramhaltes en er wordt een (voor Parijse begrippen) XXL-fietsenstalling gebouwd van 2000 m2.
“We plaatsen 1000 m2 aan zonnepanelen”, vertelt De Rooy terwijl hij op een balkon op de 22e verdieping staat en de panelen langs de gevel aanwijst. “We hergebruiken regenwater, er is verwarming via geothermie, warmtepompen. Van de 68.000 kuub aan beton dat is gebruikt, is 53 procent CEMIII-beton met een lage emissie. Van het wapeningsstaal is 90 procent gerecycled staal. Het aluminium langs de gevel: 66 procent is gerecycled. Zelfs vloeren en kabelgoten zijn hergebruikt.”
Er is – tot slot – rekening gehouden met de Parijzenaars die in de omgeving wonen. Hun uitzicht mag dan fundamenteel veranderd zijn, maar hun zonlicht nauwelijks. Ondanks de 180 meter hoogte heeft niemand in de wijk langer dan gemiddeld 40 minuten per dag schaduw.
Parijs wil geen hoge gebouwen meer
De Tour Triangle kan wel eens de laatste wolkenkrabber zijn geweest die in Parijs is gebouwd. De bouwregels zijn namelijk aangescherpt. In 2023 is bepaald dat gebouwen nog maar een maximale hoogte mogen hebben van 37 meter. Voor die limiet is gekozen om het ‘Haussmanniaanse’ karakter van Parijs te bewaren.
De stedenbouwkundige Georges Eugène Haussmann mocht in de 19e eeuw van Napoleon III Parijs nieuw leven inblazen en hij bedacht onder meer een nieuw stratenplan en hij liet nieuwe panden verrijzen. Die waren allemaal relatief laag. De gebouwen hadden een begane grond, met winkels en conciërges, daarbovenop meestal vijf verdiepingen met woningen, en daarbovenop de dakverdieping waar het personeel woonde.
Om de lage skyline te beschermen is hoogbouw in principe dus taboe verklaard. Maar de meningen erover fluctueren nogal eens.
In de jaren 70 waren de regels soepeler en werd middenin Parijs de Tour Montparnasse gebouwd met z’n 210 meter. Dat leidde tot zoveel weerstand dat werd besloten de 37-meterregel voor het eerst in te stellen. Maar in de jaren 2000 kantelde dat beleid weer. Parijs was ‘vol’ en had behoefte aan meer woningen en meer kantoorruimte. Dus werd de 37-meterregel weer verlaten.
Daarna werd besloten om de Tour Triangle te bouwen en bijvoorbeeld ook de Tours Duo van architect Jean Nouvel: twee wolkenkrabbers aan de zuidoostkant van Parijs, die ook 180 meter hoog zijn. Maar in die tijd begon het gemeentebestuur meer nadruk te leggen op de leefbaarheid, vanwege de luchtvervuiling, hogere temperaturen en het gebrek aan groen. Dat leidde in 2023 tot een nieuw stedenbouwkundig bestemmingsplan met, jawel, de 37-metergrens die weer werd ingevoerd. Maar toen was de bouw van de Tour Triangle al begonnen.
